हनुमान चालीसा हे हिंदू धर्मातील सर्वाधिक लोकप्रिय आणि प्रभावी स्तोत्रांपैकी एक आहे. अनेक भक्त श्रद्धेने याचे नियमित पठण करतात. मात्र, चालीसेतील प्रत्येक दोहा आणि चौपाईचा नेमका अर्थ अनेकांना माहीत नसतो. प्रभू श्रीरामांविषयीचे हनुमानाचे निस्सीम प्रेम आणि त्यांच्या अफाट शक्तीचा संदेश चालीसेच्या प्रत्येक ओळीत दडलेला आहे.
जर तुम्ही Hanuman Chalisa in Marathi शोधत असाल, तर हा लेख तुमच्यासाठी उपयुक्त ठरेल. या लेखात श्री हनुमान चालीसाचा संपूर्ण मूळ पाठ, प्रत्येक दोहा व चौपाईचा सोपा मराठी अर्थ आणि त्यामागील भावार्थ सविस्तर दिला आहे. यामुळे हनुमान चालीसा केवळ वाचण्यापेक्षा तिचा अर्थ समजून भक्तीचा अधिक समृद्ध अनुभव घेता येईल.
श्री हनुमान चालीसा (मूळ पाठ व मराठी अर्थ)
दोहा
श्रीगुरु चरन सरोज रज, निज मनु मुकुरु सुधारि।
बरनऊं रघुबर बिमल जसु, जो दायकु फल चारि।।
मराठी अर्थ: श्रीगुरूंच्या चरणकमलांच्या धुळीने माझ्या मनाचा आरसा स्वच्छ करून, मी प्रभू श्रीरामांच्या पवित्र आणि निर्मळ यशाचे वर्णन करतो. त्यांच्या कृपेने माणसाला धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष हे चारही पुरुषार्थ प्राप्त होतात.
बुद्धिहीन तनु जानिके, सुमिरौं पवन-कुमार।
बल बुद्धि बिद्या देहु मोहिं, हरहु कलेस बिकार।।
मराठी अर्थ: स्वतःला बुद्धीहीन (अज्ञानी) समजून मी पवनपुत्र श्री हनुमानांचे स्मरण करतो. हे मारुतीराया, मला बल, बुद्धी आणि विद्या प्रदान करा तसेच माझे सर्व शारीरिक व मानसिक क्लेश आणि वाईट विचार दूर करा.
चौपाई
जय हनुमान ज्ञान गुन सागर।
जय कपीस तिहुं लोक उजागर।। ०१ ।।
मराठी अर्थ: ज्ञान आणि गुणांचे महासागर असलेल्या श्री हनुमंताचा जयजयकार असो. आपल्या दिव्य कीर्तीने तिन्ही लोकांमध्ये (स्वर्ग, पृथ्वी आणि पाताळ) वानरश्रेष्ठ म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या मारुतीरायाचा विजय असो.
रामदूत अतुलित बल धामा।
अंजनि-पुत्र पवनसुत नामा।। ०२ ।।
मराठी अर्थ: प्रभू श्रीरामांचे परम निष्ठावंत दूत, अतुलनीय शक्तीचे धनी, माता अंजनीचे पुत्र आणि पवनदेवांचे पुत्र म्हणून 'पवनसुत' या नावाने संपूर्ण विश्वात प्रसिद्ध असलेल्या श्री हनुमंताचा जयजयकार असो.
महाबीर बिक्रम बजरंगी।
कुमति निवार सुमति के संगी।। ०३ ।।
मराठी अर्थ: महापराक्रमी आणि वज्रासारखे बलवान शरीर असलेल्या बजरंगबलीचा जयजयकार असो. हे मारुतीराया, तुम्ही आमच्या मनातील वाईट विचार (कुबुद्धी) दूर करून चांगली बुद्धी (सुबुद्धी) देणारे आणि सत्मार्गावर चालण्याची प्रेरणा देणारे आहात.
कंचन बरन बिराज सुबेसा।
कानन कुंडल कुंचित केसा।। ०४ ।।
मराठी अर्थ: तुमचे शरीर सोन्यासारखे तेजस्वी आणि कांतीमान आहे. तुम्ही सुंदर वस्त्रे परिधान केली असून तुमच्या कानात चमकणारी कुंडले आहेत. तसेच तुमचे कुरळे केस तुमच्या दिव्य आणि तेजस्वी रूपाची शोभा अधिक वाढवतात.
हाथ बज्र औ ध्वजा बिराजै।
कांधे मूंज जनेऊ साजै।। ०५ ।।
मराठी अर्थ: तुमच्या हातात गदा (वज्र) आणि धर्मध्वजा शोभून दिसत आहे. तसेच तुमच्या खांद्यावर मुंज गवताची पवित्र जानवी (जनेऊ) धारण केलेली आहे, जी तुमच्या तेजस्वी आणि पवित्र स्वरूपाची ओळख आहे.
संकर सुवन केसरीनंदन।
तेज प्रताप महा जग बन्दन।। ०६ ।।
मराठी अर्थ: तुम्ही भगवान शंकरांचे अंशावतार आणि वानरराज केसरी यांचे पुत्र आहात. तुमचे तेज, पराक्रम आणि महिमा इतका महान आहे की संपूर्ण जग तुमची वंदना करते.
विद्यावान गुनी अति चातुर।
राम काज करिबे को आतुर।। ०७ ।।
मराठी अर्थ: तुम्ही सर्व विद्यांचे ज्ञाता, सद्गुणांनी परिपूर्ण आणि अत्यंत बुद्धिमान आहात. प्रभू श्रीरामांचे प्रत्येक कार्य पूर्ण करण्यासाठी तुम्ही सदैव तत्पर आणि उत्सुक असता.
प्रभु चरित्र सुनिबे को रसिया।
राम लखन सीता मन बसिया।। ०८ ।।
मराठी अर्थ: तुम्हाला प्रभू श्रीरामांच्या जीवनचरित्राचे आणि त्यांच्या लीलांचे श्रवण करण्यात अत्यंत आनंद मिळतो. तुमच्या हृदयात सदैव प्रभू श्रीराम, माता सीता आणि लक्ष्मण यांचे पवित्र वास्तव्य असते.
सूक्ष्म रूप धरि सियहिं दिखावा।
बिकट रूप धरि लंक जरावा।। ०९ ।।
मराठी अर्थ: तुम्ही सूक्ष्म (लहान) रूप धारण करून अशोकवाटिकेत माता सीतेला दर्शन दिले. त्यानंतर रौद्र आणि विशाल रूप धारण करून संपूर्ण लंका नगरी जाळून टाकली.
भीम रूप धरि असुर संहारे।
रामचंद्र के काज संवारे।। १० ।।
मराठी अर्थ: तुम्ही विशाल आणि भयंकर रूप धारण करून अनेक राक्षसांचा संहार केला. तसेच प्रभू श्रीरामांनी सोपवलेली सर्व कार्ये यशस्वीपणे पूर्ण केली.
लाय सजीवन लखन जियाये।
श्रीरघुबीर हरषि उर लाये।। ११ ।।
मराठी अर्थ: तुम्ही द्रोणागिरी पर्वतावरून संजीवनी वनस्पती आणून लक्ष्मणाचे प्राण वाचवले. त्यामुळे प्रभू श्रीराम अत्यंत आनंदित झाले आणि त्यांनी तुम्हाला प्रेमाने हृदयाशी कवटाळले.
रघुपति कीन्ही बहुत बड़ाई।
तुम मम प्रिय भरतहि सम भाई।। १२ ।।
मराठी अर्थ: प्रभू श्रीरामांनी तुमची मनापासून स्तुती केली आणि म्हणाले, "तू मला माझा प्रिय भाऊ भरत याच्याइतकाच प्रिय आहेस."
सहस बदन तुम्हरो जस गावैं।
अस कहि श्रीपति कंठ लगावैं।। १३ ।।
मराठी अर्थ: प्रभू श्रीराम म्हणाले, "तुझ्या कीर्तीचे वर्णन हजार मुख असलेला शेषनागही पूर्णपणे करू शकत नाही." असे म्हणून त्यांनी तुम्हाला प्रेमाने हृदयाशी कवटाळले.
सनकादिक ब्रह्मादि मुनीसा।
नारद सारद सहित अहीसा।। १४ ।।
मराठी अर्थ: सनकादी ऋषी, ब्रह्मदेव, देवर्षी नारद, माता सरस्वती (शारदा), शेषनाग तसेच इतर अनेक ऋषी-मुनी तुमच्या गुणांचे आणि पराक्रमाचे स्तवन करतात.
जम कुबेर दिगपाल जहां ते।
कबि कोबिद कहि सके कहां ते।। १५ ।।
मराठी अर्थ: यमराज, कुबेर, सर्व दिशांचे रक्षक (दिक्पाल), तसेच मोठमोठे कवी आणि विद्वानही तुमच्या महिमेचे संपूर्ण वर्णन करू शकत नाहीत. तुमची कीर्ती आणि पराक्रम शब्दांच्या पलीकडचे आहेत.
तुम उपकार सुग्रीवहिं कीन्हा।
राम मिलाय राज पद दीन्हा।। १६ ।।
मराठी अर्थ: तुम्ही सुग्रीवावर मोठे उपकार केले. त्यांची प्रभू श्रीरामांशी भेट घडवून आणली आणि त्यामुळे त्यांना त्यांचे हरवलेले राज्य पुन्हा प्राप्त झाले.
तुम्हरो मंत्र बिभीषन माना।
लंकेस्वर भए सब जग जाना।। १७ ।।
मराठी अर्थ: बिभीषणाने तुमचा योग्य सल्ला मानला. त्यामुळे तो लंकेचा राजा झाला, हे संपूर्ण जगाला माहीत आहे.
जुग सहस्र जोजन पर भानू।
लील्यो ताहि मधुर फल जानू।। १८ ।।
मराठी अर्थ: लहानपणी तुम्ही दूर असलेल्या सूर्याला गोड फळ समजून त्याच्याकडे झेप घेतली आणि तो गिळण्याचा प्रयत्न केला.
प्रभु मुद्रिका मेलि मुख माहीं।
जलधि लांघि गये अचरज नाहीं।। १९ ।।
मराठी अर्थ: प्रभू श्रीरामांची मुद्रिका (अंगठी) मुखात ठेवून तुम्ही अथांग समुद्र सहज ओलांडून गेलात. तुमच्या सामर्थ्यामुळे हे कोणालाही आश्चर्यकारक वाटत नाही.
दुर्गम काज जगत के जेते।
सुगम अनुग्रह तुम्हरे तेते।। २० ।।
मराठी अर्थ: जगातील कितीही कठीण आणि अशक्य वाटणारी कामे असली, तरी तुमच्या कृपेने ती सहज आणि यशस्वीपणे पूर्ण होतात.
राम दुआरे तुम रखवारे।
होत न आज्ञा बिनु पैसारे।। २१ ।।
मराठी अर्थ: तुम्ही प्रभू श्रीरामांच्या दरबाराचे रक्षक आहात. तुमच्या कृपेशिवाय किंवा आज्ञेशिवाय प्रभू श्रीरामांपर्यंत कोणालाही पोहोचता येत नाही.
सब सुख लहै तुम्हारी सरना।
तुम रक्षक काहू को डर ना।। २२ ।।
मराठी अर्थ: जो तुमच्या शरण येतो, त्याला सर्व प्रकारची सुखे आणि संरक्षण मिळते. तुम्ही रक्षक असताना कोणत्याही संकटाची किंवा भीतीची चिंता राहत नाही.
आपन तेज सम्हारो आपै।
तीनों लोक हांक तें कांपै।। २३ ।।
मराठी अर्थ: तुमचे अपार आणि दिव्य तेज तुम्हीच नियंत्रित करू शकता. तुमच्या एका गर्जनेने तिन्ही लोकांमध्ये भय आणि आदर निर्माण होतो.
भूत पिसाच निकट नहिं आवै।
महाबीर जब नाम सुनावै।। २४ ।।
मराठी अर्थ: जो श्रद्धेने महावीर हनुमानांचे नामस्मरण करतो, त्याच्याजवळ भूत, पिशाच्च किंवा कोणत्याही प्रकारच्या नकारात्मक शक्ती येत नाहीत.
नासै रोग हरै सब पीरा।
जपत निरंतर हनुमत बीरा।। २५ ।।
मराठी अर्थ: जो श्रद्धेने वीर हनुमानांचे निरंतर नामस्मरण करतो, त्याचे रोग, दुःख आणि विविध क्लेश दूर होतात.
संकट तें हनुमान छुड़ावै।
मन क्रम बचन ध्यान जो लावै।। २६ ।।
मराठी अर्थ: जो मन, वचन आणि कर्माने पूर्ण श्रद्धेने श्री हनुमानांचे ध्यान करतो, त्याला ते सर्व संकटांतून मुक्त करतात.
सब पर राम तपस्वी राजा।
तिन के काज सकल तुम साजा।। २७ ।।
मराठी अर्थ: प्रभू श्रीराम हे सर्वश्रेष्ठ आणि धर्मनिष्ठ राजा आहेत. त्यांच्या प्रत्येक कार्यात तुम्ही निष्ठेने साथ देऊन ती सर्व कार्ये यशस्वीपणे पूर्ण केली.
और मनोरथ जो कोई लावै।
सोइ अमित जीवन फल पावै।। २८ ।।
मराठी अर्थ: जो कोणी श्रद्धेने आपल्या मनातील इच्छा किंवा मनोरथ घेऊन तुमची उपासना करतो, त्याला त्या इच्छेचे भरभरून फळ प्राप्त होते.
चारों जुग परताप तुम्हारा।
है परसिद्ध जगत उजियारा।। २९ ।।
मराठी अर्थ: सत्य, त्रेता, द्वापर आणि कलियुग या चारही युगांत तुमचा प्रताप आणि महिमा प्रसिद्ध आहे. तुमची कीर्ती संपूर्ण जगाला प्रेरणा आणि प्रकाश देणारी आहे.
साधु-संत के तुम रखवारे।
असुर निकंदन राम दुलारे।। ३० ।।
मराठी अर्थ: तुम्ही साधू-संतांचे रक्षण करणारे, दुष्ट राक्षसांचा विनाश करणारे आणि प्रभू श्रीरामांना अत्यंत प्रिय आहात.
अष्ट सिद्धि नौ निधि के दाता।
अस बर दीन जानकी माता।। ३१ ।।
मराठी अर्थ: तुमच्याकडे अष्टसिद्धी आणि नवनिधी प्रदान करण्याचे सामर्थ्य आहे. हे दिव्य वरदान तुम्हाला माता जानकी (सीता) यांनी दिले आहे.
राम रसायन तुम्हरे पासा।
सदा रहो रघुपति के दासा।। ३२ ।।
मराठी अर्थ: प्रभू श्रीरामांच्या भक्तीचे अमृतस्वरूप तत्त्व तुमच्याकडे आहे. तुम्ही सदैव प्रभू श्रीरामांचे परम भक्त आणि सेवक म्हणून राहता.
तुम्हरे भजन राम को पावै।
जनम-जनम के दुख बिसरावै।। ३३ ।।
मराठी अर्थ: जो भक्त श्रद्धेने तुमचे भजन करतो, त्याला प्रभू श्रीरामांची कृपा प्राप्त होते. त्यामुळे जन्मोजन्मीची दुःखे आणि क्लेश दूर होतात.
अन्तकाल रघुबर पुर जाई।
जहां जन्म हरि-भक्त कहाई।। ३४ ।।
मराठी अर्थ: जीवनाच्या शेवटी असा भक्त प्रभू श्रीरामांच्या धामाला (रघुबर पुर) जातो. त्यानंतर त्याचा जिथेही जन्म होतो, तेथे तो हरीचा भक्त म्हणून ओळखला जातो.
और देवता चित्त न धरई।
हनुमत सेइ सर्ब सुख करई।। ३५ ।।
मराठी अर्थ: जो श्रद्धेने श्री हनुमानांची भक्ती करतो, त्याला इतर देवतांच्या उपासनेची आवश्यकता भासत नाही. हनुमानांच्या कृपेने त्याला जीवनातील सर्व प्रकारचे सुख आणि कल्याण प्राप्त होते.
संकट कटै मिटै सब पीरा।
जो सुमिरै हनुमत बलबीरा।। ३६ ।।
मराठी अर्थ: जो श्रद्धेने पराक्रमी श्री हनुमानांचे स्मरण करतो, त्याची सर्व संकटे, दुःखे आणि क्लेश दूर होतात.
जै जै जै हनुमान गोसाईं।
कृपा करहु गुरुदेव की नाईं।। ३७ ।।
मराठी अर्थ: हे स्वामी हनुमंता, तुमचा वारंवार जयजयकार असो! जसे सद्गुरू आपल्या शिष्यावर कृपा करतात, तसेच तुम्हीही माझ्यावर सदैव कृपादृष्टी ठेवा.
जो सत बार पाठ कर कोई।
छूटहि बंदि महा सुख होई।। ३८ ।।
मराठी अर्थ: जो कोणी श्रद्धेने हनुमान चालीसाचे शंभर वेळा पठण करतो, तो सर्व प्रकारच्या बंधनांतून मुक्त होतो आणि त्याला महान सुख व आनंदाची प्राप्ती होते.
जो यह पढ़ै हनुमान चालीसा।
होय सिद्धि साखी गौरीसा।। ३९ ।।
मराठी अर्थ: जो कोणी श्रद्धेने हनुमान चालीसाचे पठण करतो, त्याला सर्व सिद्धी प्राप्त होतात. या वचनाचे साक्षीदार स्वयं भगवान शिव (गौरीश) आहेत.
तुलसीदास सदा हरि चेरा।
कीजै नाथ हृदय मंह डेरा।। ४० ।।
मराठी अर्थ: गोस्वामी तुलसीदास म्हणतात, "मी सदैव प्रभू श्रीरामांचा दास आहे. हे नाथ, तुम्ही माझ्या हृदयात सदैव वास करा."
अंतिम दोहा
पवन तनय संकट हरन, मंगल मूरति रूप।
राम लखन सीता सहित, हृदय बसहु सुर भूप।।
मराठी अर्थ: हे पवनपुत्र हनुमाना, तुम्ही सर्व संकटांचे निवारण करणारे आणि मंगलमय स्वरूपाचे आहात. हे देवश्रेष्ठ, प्रभू श्रीराम, लक्ष्मण आणि माता सीता यांच्यासह तुम्ही माझ्या हृदयात सदैव वास करा.
॥ सियावर रामचंद्र की जय ॥
॥ पवनसुत हनुमान की जय ॥
सामान्य प्रश्न
१. हनुमान चालीसा वाचण्याची योग्य वेळ कोणती?
उत्तर: हनुमान चालीसा पठणासाठी 'ब्रह्ममुहूर्त' (पहाटेची वेळ) सर्वात उत्तम मानली जाते. मात्र, जर तुम्हाला सकाळी वेळ मिळत नसेल, तर दिवसातून कोणत्याही वेळी जेव्हा तुम्हाला शांत वाटेल, तेव्हा तुम्ही पठण करू शकता. नियमितता आणि श्रद्धा या वेळेपेक्षा जास्त महत्त्वाच्या आहेत.
२. हनुमान चालीसा दिवसातून किती वेळा वाचावी?
उत्तर: यासाठी कोणतीही संख्यात्मक मर्यादा नाही. मनाच्या समाधानासाठी दिवसातून एकदा पठण करणेही पुरेसे आहे. मात्र, कठीण काळात, संकटाच्या वेळी किंवा विशेष नवसासाठी भक्त ११, २१ किंवा १०८ वेळा पठण करण्याचा संकल्प करतात. तुम्ही तुमच्या वेळेनुसार आणि श्रद्धेनुसार याचे नियोजन करू शकता.
३. हनुमान चालीसा वाचताना कोणते नियम पाळावेत?
उत्तर: हनुमान चालीसा ही एक अत्यंत सोपी आणि भक्तीपूर्ण रचना आहे. त्यामुळे यात कोणतेही कठीण विधी नाहीत. शक्य असल्यास अंघोळ करून स्वच्छ कपडे परिधान करावेत, स्वच्छ ठिकाणी (आसनावर) बसून मन एकाग्र करून प्रभू हनुमानाचे स्मरण करावे. सर्वात महत्त्वाचा नियम म्हणजे शुद्ध भाव आणि निस्सीम श्रद्धा.
४. हनुमान चालीसा वाचल्याने काय महत्त्व आहे?
उत्तर: हनुमान चालीसा हे अत्यंत लोकप्रिय भक्तीस्तोत्र आहे. अनेक भक्तांच्या श्रद्धेनुसार, याच्या नियमित पठणामुळे धैर्य, आत्मविश्वास आणि सकारात्मक विचारांना बळ मिळते. तसेच प्रभू श्रीरामांचे परम भक्त हनुमान यांच्याविषयीची भक्ती अधिक दृढ होते.
५. हनुमान चालीसा रोज वाचल्याने कोणते फायदे होतात?
उत्तर: अनेक भक्तांच्या श्रद्धेनुसार, हनुमान चालीसाचे नियमित पठण केल्याने मनाला शांतता मिळते, आत्मविश्वास वाढण्यास मदत होते आणि सकारात्मक विचारांना चालना मिळते. कठीण प्रसंगात मानसिक धैर्य आणि भक्तीची भावना अधिक दृढ होते, अशी अनेकांची श्रद्धा आहे.
निष्कर्ष
हनुमान चालीसा हे केवळ ४० चौपायांचे स्तोत्र नसून, ते भक्ती, श्रद्धा आणि प्रभू श्रीरामांप्रती असलेल्या अखंड सेवाभावाचे प्रतीक आहे. गोस्वामी तुलसीदास यांनी अत्यंत सोप्या भाषेत रचलेल्या या चालीसेचा अर्थ समजून श्रद्धेने पठण केल्यास भक्तीचा अनुभव अधिक समृद्ध होतो. या लेखात दिलेला संपूर्ण पाठ आणि प्रत्येक दोहा व चौपाईचा सोपा मराठी अर्थ तुम्हाला उपयुक्त ठरला असेल, अशी आशा आहे. जय श्रीराम! जय हनुमान!
अधिकृत स्रोत
- मूळ ग्रंथ: श्रीरामचरितमानस (हनुमान चालीसा विभाग)
- रचनाकार: गोस्वामी तुलसीदास
अस्वीकरण
हा लेख केवळ माहितीपर आणि आध्यात्मिक उद्देशाने तयार करण्यात आला आहे. धार्मिक श्रद्धा व अनुष्ठान या प्रत्येक व्यक्तीच्या वैयक्तिक श्रद्धेवर अवलंबून असतात. हा लेख कोणत्याही वैद्यकीय किंवा तज्ज्ञांच्या सल्ल्याचा पर्याय नाही.