प्रस्तावना
अभंग
सुंदर ते ध्यान उभे विटेवरी ।
कर कटावरी ठेवुनिया ॥
तुळशी हार गळा, कासे पीतांबर ।
आवडे निरंतर तेचि रूप ॥
— संत तुकाराम महाराज
आषाढी एकादशी (देवशयनी एकादशी) म्हणजे काय?
आषाढ महिन्यातील शुक्ल पक्षातील एकादशीला आषाढी एकादशी किंवा देवशयनी एकादशी असे म्हणतात. हा दिवस भगवान श्रीविष्णू आणि श्री विठ्ठल यांच्या भक्तांसाठी अत्यंत पवित्र मानला जातो. महाराष्ट्रातील लाखो वारकरी पायी चालत पंढरपूर येथे श्री विठ्ठल-रुक्मिणीच्या दर्शनासाठी वारी करतात.
धार्मिक मान्यतेनुसार, या दिवसापासून भगवान श्रीविष्णू योगनिद्रेत जातात आणि चातुर्मासाची सुरुवात होते. त्यामुळे आषाढी एकादशीला धार्मिक, आध्यात्मिक आणि सांस्कृतिकदृष्ट्या विशेष महत्त्व आहे.
आषाढी एकादशी 2026: तारीख, तिथी आणि शुभ मुहूर्त
आषाढी एकादशी 2026 रोजी भगवान श्रीविष्णू आणि श्री विठ्ठल यांच्या भक्तांसाठी अत्यंत महत्त्वाचा दिवस आहे. या दिवशी लाखो भाविक उपवास, पूजा आणि पंढरपूर वारी करून विठ्ठलाचे दर्शन घेतात. खाली 2026 मधील आषाढी एकादशीची तारीख, तिथी आणि पारणाची माहिती दिली आहे.
| माहिती | तपशील | दिनांक आणि वेळ |
| आषाढी एकादशी (मुख्य दिवस) | शनिवार, २५ जुलै २०२६ |
| एकादशी तिथी सुरू | २४ जुलै २०२६ (शुक्रवार) – सकाळी ०९:१२ |
| एकादशी तिथी समाप्त | २५ जुलै २०२६ (शनिवार) – सकाळी ११:३४ |
| उपवासाचा दिवस | शनिवार, २५ जुलै २०२६ |
| पारण (उपवास सोडण्याचा दिवस) | रविवार, २६ जुलै २०२६ |
उपवास कधी करावा?
धर्मशास्त्रानुसार ज्या दिवशी सूर्योदयाच्या वेळी एकादशी तिथी असते, त्याच दिवशी उपवास केला जातो. त्यानुसार २५ जुलै २०२६ (शनिवार) रोजी मुख्य उपवास पाळला जाईल.
पारण कधी करावे?
एकादशीचा उपवास दुसऱ्या दिवशी म्हणजेच द्वादशी तिथीला योग्य पारणाच्या वेळेत सोडला जातो. त्यानुसार २६ जुलै २०२६ (रविवार) रोजी उपवास सोडला जाईल.
टीप: पारणाची अचूक वेळ स्थानिक पंचांगानुसार काही मिनिटांनी बदलू शकते. त्यामुळे स्थानिक पंचांग किंवा मंदिराच्या सूचनेनुसार वेळ तपासावी.
आषाढी एकादशीचे महत्त्व, इतिहास आणि कथा
देवशयनी एकादशी म्हणजे काय?
आषाढ महिन्यातील शुक्ल पक्षातील एकादशीला आषाढी एकादशी, देवशयनी एकादशी किंवा पद्मा एकादशी असे म्हटले जाते. हिंदू धर्मातील ही अत्यंत पवित्र एकादशी मानली जाते. या दिवसापासून भगवान श्रीविष्णू योगनिद्रेत जातात आणि चातुर्मासाची सुरुवात होते. महाराष्ट्रासह संपूर्ण भारतात हा दिवस भक्तिभावाने साजरा केला जातो.
भगवान विष्णूची योगनिद्रा आणि चातुर्मास
धार्मिक मान्यतेनुसार, आषाढी एकादशीच्या दिवशी भगवान श्रीविष्णू क्षीरसागरात शेषनागाच्या शय्येवर चार महिन्यांसाठी योगनिद्रेत जातात. या काळात विवाह, गृहप्रवेश यांसारखे काही शुभ कार्य पारंपरिकरीत्या टाळले जातात, तर जप, तप, दान, उपवास आणि भक्ती यांना विशेष महत्त्व दिले जाते.
चातुर्मास हा देवशयनी एकादशीपासून प्रबोधिनी एकादशीपर्यंतचा चार महिन्यांचा पवित्र कालावधी आहे. या काळात अनेक भाविक विविध व्रते, धार्मिक नियम आणि आध्यात्मिक साधना करतात.
पुंडलिकाची कथा
आषाढी एकादशीशी भक्त पुंडलिकाची कथा अतिशय जवळून जोडलेली आहे. पुंडलिक आपल्या माता-पित्याची अत्यंत श्रद्धेने आणि निस्वार्थ भावनेने सेवा करत होता. त्याच्या या सेवाभावामुळे भगवान श्रीविष्णू त्याला दर्शन देण्यासाठी आले.
त्या वेळी पुंडलिक आई-वडिलांच्या सेवेत व्यस्त असल्याने त्याने भगवानांना थोडा वेळ थांबण्याची विनंती केली आणि त्यांच्या उभे राहण्यासाठी एक वीट पुढे सरकवली. भक्ताच्या सेवाभावाचा आदर करून भगवान त्या विटेवर उभे राहिले. तेव्हापासून भगवान विठ्ठल, विठोबा किंवा पांडुरंग या नावाने पूजले जातात.
विठ्ठल विटेवर का उभे आहेत?
भगवान विठ्ठल विटेवर उभे असण्यामागे भक्त पुंडलिकाच्या मातृ-पितृसेवेचा संदेश दडलेला आहे. या कथेमधून आई-वडिलांची सेवा, नम्रता, भक्ती आणि कर्तव्यनिष्ठा यांना सर्वोच्च स्थान दिले आहे. म्हणूनच विठ्ठलाचे विटेवर उभे असलेले रूप वारकरी संप्रदायात श्रद्धा, सेवा आणि समर्पणाचे प्रतीक मानले जाते.
महाराष्ट्रातील आषाढी एकादशीचे महत्त्व
महाराष्ट्रात आषाढी एकादशीला विशेष धार्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व आहे. लाखो वारकरी आळंदी, देहू आणि इतर ठिकाणांहून पायी वारी करून पंढरपूरला पोहोचतात. टाळ-मृदंगाचा गजर, अभंग, हरिनाम सप्ताह आणि विठ्ठल भक्तीमुळे संपूर्ण महाराष्ट्र भक्तिमय वातावरणात न्हाऊन निघतो.
पंढरपूर वारी आणि वारकरी परंपरा
पंढरपूर वारी म्हणजे काय?
पंढरपूरची वारी हा महाराष्ट्राचा केवळ धार्मिक उत्सव नसून भक्ती, समता आणि सेवाभावाचा महान सांस्कृतिक वारसा आहे. आषाढी एकादशीच्या निमित्ताने महाराष्ट्रासह देशभरातून लाखो वारकरी टाळ-मृदंगाच्या गजरात, हरिनामाचा जप करत पायी पंढरपूरला श्री विठ्ठल-रुक्मिणीच्या दर्शनासाठी जातात. शेकडो वर्षांपासून अखंड सुरू असलेली ही परंपरा आजही तितक्याच श्रद्धेने जपली जाते.
संत ज्ञानेश्वर महाराजांची पालखी
संत ज्ञानेश्वर महाराजांची पालखी आळंदी येथून पंढरपूरकडे प्रस्थान करते. लाखो वारकरी "ज्ञानोबा माऊली"च्या जयघोषात शिस्तबद्ध दिंड्यांमधून प्रवास करतात. पालखी सोहळा हा वारकरी संप्रदायातील श्रद्धा, शिस्त आणि सामूहिक भक्तीचे प्रतीक मानला जातो.
संत तुकाराम महाराजांची पालखी
संत तुकाराम महाराजांची पालखी देहू येथून पंढरपूरकडे मार्गस्थ होते. तुकोबांच्या अभंगांचा गजर, टाळ-मृदंगाचा नाद आणि हरिनाम संकीर्तनामुळे संपूर्ण वातावरण भक्तिमय होते. या पालखीमधून संत तुकाराम महाराजांचा समता, भक्ती आणि मानवतेचा संदेश आजही समाजापर्यंत पोहोचतो.
रिंगण सोहळा आणि दिंडी परंपरा
- रिंगण सोहळा: वारीतील रिंगण सोहळा हा अत्यंत आकर्षक आणि भावपूर्ण धार्मिक सोहळा आहे. या सोहळ्यात पालखीचा पवित्र अश्व रिंगणात धावतो. वारकरी त्या अश्वाच्या पायातील माती पवित्र मानून भक्तिभावाने मस्तकाला लावतात.
- दिंडी परंपरा: दिंडी म्हणजे शिस्तबद्ध पद्धतीने चालणारा वारकऱ्यांचा समूह. प्रत्येक दिंडीत टाळकरी, मृदंगवादक, भगव्या पताका आणि हरिनामाचा अखंड गजर असतो. ही परंपरा वारकरी संप्रदायातील शिस्त, एकता आणि सामूहिक भक्तीचे प्रतीक आहे.
वारकरी परंपरेचा संदेश
पंढरपूर वारी केवळ धार्मिक यात्रा नसून समता, सेवा, प्रेम, बंधुभाव आणि मानवता यांचा संदेश देणारी परंपरा आहे. या वारीत जात, धर्म, भाषा, श्रीमंत-गरीब असा कोणताही भेदभाव केला जात नाही. प्रत्येक वारकरी स्वतःला विठ्ठलाचा भक्त मानून एकमेकांची सेवा करतो.
घरबसल्या विठ्ठलाचे दर्शन
ज्या भाविकांना प्रत्यक्ष पंढरपूर वारीत सहभागी होता येत नाही, ते श्री विठ्ठल-रुक्मिणी मंदिराच्या अधिकृत ऑनलाइन माध्यमांद्वारे किंवा विश्वसनीय प्रसारणातून लाईव्ह दर्शन घेऊ शकतात. त्यामुळे देश-विदेशातील भाविकांनाही घरबसल्या विठ्ठलाचे लाईव्ह दर्शन घेता येते.
व्रत, उपवास आणि पूजा विधी
आषाढी एकादशीचे व्रत कसे करावे?
आषाढी एकादशीचे व्रत हे हिंदू धर्मातील अत्यंत पवित्र आणि भक्तिभावाने पाळले जाणारे व्रत मानले जाते. या दिवशी भगवान श्रीविष्णू आणि श्री विठ्ठल यांच्या पूजेसह उपवास, नामस्मरण आणि दानधर्माला विशेष महत्त्व दिले जाते.
- सकाळी लवकर उठून स्नान करावे आणि स्वच्छ वस्त्रे परिधान करावीत.
- देवघर स्वच्छ करून श्री विठ्ठल-रुक्मिणीची मूर्ती किंवा प्रतिमा स्थापित करावी.
- उपवासाचा संकल्प करून दिवसभर विठ्ठल नामस्मरण, जप आणि भक्ती करावी.
- शक्य असल्यास हरिपाठ, विष्णुसहस्रनाम किंवा अभंग यांचे पठण करावे.
| पूजेसाठी लागणारे साहित्य | उपयोग / कार्य |
| श्री विठ्ठल-रुक्मिणीची मूर्ती किंवा प्रतिमा | पूजेसाठी मुख्य स्थापना |
| स्वच्छ पाणी किंवा गंगाजल | अभिषेक करण्यासाठी |
| पंचामृत | अभिषेक करण्यासाठी |
| फुले | देवाला अर्पण करण्यासाठी |
| तुळशीची पाने | विठ्ठलाला विशेष अर्पण (अत्यंत प्रिय) |
| हळद, कुंकू, चंदन | पूजा आणि विलेपनासाठी |
| दिवा, धूप, अगरबत्ती, कापूर | आरती आणि धूपासाठी |
| नैवेद्य (फळे, केळी, साखर) | देवाला प्रसाद दाखवण्यासाठी |
पूजा विधी
- श्री विठ्ठल-रुक्मिणीची मूर्ती किंवा प्रतिमा स्वच्छ पाटावर स्थापित करावी.
- स्वच्छ पाणी किंवा गंगाजल व पंचामृताने अभिषेक करावा.
- हळद, कुंकू, चंदन, फुले आणि तुळशीची पाने अर्पण करावीत.
- दिवा, धूप आणि अगरबत्ती लावून आरती करावी.
- नैवेद्य अर्पण करून विठ्ठलाचे नामस्मरण करावे.
मंत्र
- ॐ नमो भगवते वासुदेवाय
पूजेदरम्यान लक्षात ठेवण्याच्या गोष्टी
- मन शांत ठेवावे.
- तुळशीची पाने श्रद्धेने अर्पण करावीत.
- विठ्ठल नामाचा जप करावा.
- आरतीनंतर नैवेद्य अर्पण करावा.
- शक्य असल्यास हरिपाठ किंवा विष्णुसहस्रनामाचे पठण करावे.
उपवासाचे नियम आणि फराळाचे पदार्थ
आषाढी एकादशीला उपवास का करतात?
आषाढी एकादशीचा उपवास हा भगवान श्रीविष्णू आणि श्री विठ्ठल यांच्याप्रती श्रद्धा, भक्ती आणि आत्मसंयम व्यक्त करण्याचा पवित्र मार्ग मानला जातो. या दिवशी अनेक भाविक उपवास करून नामस्मरण, पूजा, जप, दान आणि सत्संग करतात. धार्मिक श्रद्धेनुसार हा दिवस मन, शरीर आणि विचार शुद्ध करण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचा मानला जातो.
लोकप्रिय उपवासाचे पदार्थ
- साबुदाणा खिचडी :- साबुदाणा, शेंगदाणे, बटाटा आणि सेंधव मीठ वापरून बनवली जाणारी ही सर्वात लोकप्रिय उपवासाची डिश आहे.
- भगर :- वरीच्या तांदळापासून तयार होणारी भगर उपवासातील हलका, सात्त्विक आणि पौष्टिक आहार मानला जातो.
- राजगिरा :- राजगिरा लाडू, वडी, पुरी किंवा शिरा हे उपवासात खाल्ले जाणारे पौष्टिक पदार्थ आहेत.
- शेंगदाणा आमटी :- भगर किंवा बटाट्याच्या भाजीसोबत खाल्ली जाणारी शेंगदाण्याची आमटी उपवासात विशेष आवडीने खाल्ली जाते.
उपवास करताना लक्षात ठेवण्याच्या गोष्टी
- दिवसभर पुरेसे पाणी प्या.
- प्रकृतीनुसार उपवास करा.
- शक्य असल्यास ताजे आणि घरचे बनवलेले सात्त्विक पदार्थ खा.
- जास्त वेळ उपाशी राहून अशक्तपणा जाणवत असल्यास विश्रांती घ्या.
- वृद्ध, गर्भवती महिला, लहान मुले आणि आजारी व्यक्तींनी डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार उपवास करावा.
आरोग्याची टीप
आषाढी एकादशी २०२६ – वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)
१. २०२६ मध्ये आषाढी एकादशी कधी आहे?
उत्तर: २०२६ मध्ये आषाढी (देवशयनी) एकादशीचा मुख्य उपवास शनिवार, २५ जुलै २०२६ रोजी आहे.
२. देवशयनी एकादशीनंतर कोणती सुरुवात होते?
उत्तर: देवशयनी एकादशीपासून भगवान श्रीविष्णू योगनिद्रेत जातात आणि चातुर्मास सुरू होतो. या काळात अनेक भाविक व्रत, जप, दान आणि धार्मिक नियमांचे पालन करतात.
३. आषाढी एकादशीच्या उपवासात काय खावे?
उत्तर: उपवासात साबुदाणा खिचडी, भगर, राजगिरा, बटाटा, रताळे, शेंगदाणे, फळे, दूध, दही, ताक आणि सेंधव मिठापासून तयार केलेले पदार्थ खाऊ शकता.
४. पंढरपूर वारीचे मुख्य वैशिष्ट्य काय आहे?
उत्तर: संत ज्ञानेश्वर महाराज आणि संत तुकाराम महाराज यांच्या पालख्या, टाळ-मृदंगाचा गजर, हरिनाम संकीर्तन आणि जात-पात, धर्मभेद विसरून विठ्ठलभक्तीत सहभागी होणारे लाखो वारकरी ही पंढरपूर वारीची मुख्य वैशिष्ट्ये आहेत.
६. उपवासात दूध, ताक आणि दही चालते का?
उत्तर: होय, हे तिन्ही पदार्थ उपवासात पूर्णपणे चालतात.दूध, दही आणि ताक हे सात्त्विक मानले जातात. उपवासाच्या वेळी हे पदार्थ शरीराला ऊर्जा, थंडावा आणि ताकद देण्यास मदत करतात. ताक किंवा दह्यात नेहमीच्या मिठाऐवजी सेंधव मीठ (Rock Salt) वापरणे योग्य मानले जाते.
आषाढी एकादशीच्या हार्दिक शुभेच्छा, Quotes आणि Status
WhatsApp Status
आनंद सोहळा भक्तीचा!
आषाढी एकादशीच्या हार्दिक शुभेच्छा! 🚩
विठ्ठल नामात रमून जाऊया!
शुभ आषाढी एकादशी! 🚩
आषाढी एकादशी Quotes
ज्यांच्या मुखी विठ्ठलाचे नाम, त्यांच्या जीवनात सदैव आनंद आणि समाधान नांदते.अशीच अखंड भक्ती आपल्या जीवनात कायम राहो.
शुभेच्छा संदेश (Wishes)
- विठुरायाच्या कृपेने तुमच्या आयुष्यात सुख, समृद्धी, उत्तम आरोग्य आणि आनंद नांदो. तुम्हाला व तुमच्या परिवाराला आषाढी एकादशीच्या हार्दिक शुभेच्छा! 🙏
- पंढरीच्या पांडुरंगाचे आशीर्वाद तुमच्या कुटुंबावर सदैव राहोत. विठ्ठलाच्या कृपेने प्रत्येक दिवस आनंद, शांती आणि यशाने भरलेला जावो. मंगलमय आषाढी एकादशी! 🌺
- मुखी विठ्ठलाचे नाम, हृदयात भक्तीचा भाव आणि जीवनात सदैव चांगुलपणा नांदो. तुम्हाला आणि तुमच्या परिवाराला आषाढी एकादशी २०२६ च्या मनःपूर्वक हार्दिक शुभेच्छा! 🚩
निष्कर्ष (Conclusion)
आषाढी एकादशी हा केवळ एक धार्मिक सण किंवा उपवास नसून भक्ती, समता, सेवा आणि वारकरी परंपरेचा पवित्र उत्सव आहे. महाराष्ट्राची समृद्ध संस्कृती, पंढरपूर वारी आणि भगवान श्री विठ्ठल-रुक्मिणी यांच्यावरील अखंड श्रद्धा या दिवशी अधिक दृढ होते. हा पवित्र दिवस प्रत्येकाच्या जीवनात श्रद्धा, सकारात्मकता आणि आत्मचिंतनाची प्रेरणा देतो.
यंदाची आषाढी एकादशी तुमच्या आणि तुमच्या परिवाराच्या आयुष्यात सुख, शांती, समृद्धी, उत्तम आरोग्य आणि आनंद घेऊन येवो, हीच श्री विठ्ठल-रुक्मिणीच्या चरणी प्रार्थना! 🚩
अस्वीकरण (Disclaimer)
या लेखातील माहिती विविध धार्मिक ग्रंथ, पंचांगे आणि सर्वसाधारण धार्मिक मान्यतांच्या आधारे तयार करण्यात आली आहे. तिथी, मुहूर्त, पारणाची वेळ आणि पूजेच्या पद्धतींमध्ये स्थानिक पंचांगानुसार किंवा प्रदेशानुसार काही फरक असू शकतो. त्यामुळे अचूक माहितीसाठी आपल्या स्थानिक पंचांगाचा किंवा संबंधित मंदिराच्या सूचनांचा आधार घ्यावा.
उपवासाबाबत दिलेल्या आरोग्यविषयक सूचना या केवळ सामान्य माहितीसाठी आहेत. वृद्ध व्यक्ती, गर्भवती महिला, लहान मुले आणि आजारी व्यक्तींनी डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसारच उपवास करावा.